Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο ένα παιδί να χάσει τον αρχικό του ενθουσιασμό για το μάθημα της μουσικής, και οι γονείς να αναρωτιούνται με ποιόν τρόπο η δική τους παρέμβαση θα μπορούσε να βοηθήσει στην ανανέωση του ενδιαφέροντoς του. To CMR απευθύνθηκε σε γνωστές παιδαγωγούς οι οποίες με τα χρόνια έχουν αποκτήσει την φήμη δασκάλων που έκαναν πολλά και διαφορετικά παιδιά να αγαπήσουν την μουσική: τη Μαρία Καρυτινού, πιανίστα και τσεμπαλίστα, με πολυετή πείρα στη διδασκαλία, τη Λίνα Τσακλάγκανου, βιολίστα και βιολονίστα, τη μοναδική μέχρι στιγμής μουσικοπαιδαγωγό στην Ελλάδα που έχει ειδικευτεί και εφαρμόζει τη μέθοδο Suzuki και την Μελίνα Ιωαννίδου-Ιβανίσεβα, πιανίστα και παιδαγωγό ειδικευμένη στις προσχολικές ηλικίες.
Όλοι οι φιλόμουσοι γονείς ανυπομονούν να έρθει η ώρα που το παιδί τους θα ξεκινήσει να παίζει ένα μουσικό όργανο. Στα πρώτα μαθήματα επικρατεί ενθουσιασμός : Το νέο όργανο είναι εντυπωσιακό, το παιδί δεν βλέπει την ώρα να το πιάσει στα χέρια του, να το κουβαλήσει(αν δεν είναι πιάνο).Όμως δεν είναι ασυνήθιστο να παρατηρείται σταδιακή μείωση αυτού του πρώτου ενθουσιασμού. Το μάθημα της κιθάρας ή του πιάνου προστίθεται στις ήδη πολλές υποχρεώσεις του μικρού μαθητή μέσα στον κουραστικό χειμώνα. Συχνά οι γονείς απογοητευμένοι και κουρασμένοι από την απροθυμία του παιδιού να μελετήσει και την γκρίνια που συνοδεύει αυτές τις στιγμές, αρχίζουν να σκέφτονται με ανακούφιση την διακοπή των μαθημάτων που με τόσες προσδοκίες ξεκίνησαν.
Τι πάει στραβά και μία δραστηριότητα που έχει στόχο την ψυχική ανάταση και ευχαρίστηση καταλήγει να είναι το βασανιστήριο της οικογένειας; Πολλοί κατηγορούν το σύστημα εκπαίδευσης, άλλοι τις μεθόδους διδασκαλίας, άλλοι τους ακατάλληλα εκπαιδευμένους δασκάλους, άλλοι το ίδιο τους το παιδί για αθέτηση υποσχέσεων, τεμπελιά και έλλειψη προσήλωσης σε ένα στόχο. Όλοι γνωρίζουμε ότι η μουσική είναι μία τέχνη που προσφέρει τεράστια ευχαρίστηση και κυρίως άμεση και απόλυτη έκφραση. Τείνουμε όμως να ξεχνάμε –ή ανακαλύπτουμε εκ των υστέρων –ότι η ενεργή συμμετοχή σε αυτή προϋποθέτει πολύχρονους κόπους και αυστηρή πειθαρχία και ακρίβεια. Συνεπώς, παιδαγωγοί και γονείς βρίσκονται μπροστά στο εξαιρετικά δύσκολο έργο του συμβιβασμού των δύο αντιφατικών πλευρών που συνθέτουν την εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου.
ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΔΑΣΚΑΛΟΣ
ΤΑ ‘’ΚΛΕΙΔΙΑ’’ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΙΑΣ ΟΜΟΡΦΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΜΕ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ
Και οι τρεις παιδαγωγοί με τις οποίες μιλήσαμε συμφωνούν ότι τα πρόσωπα-κλειδιά στην ανάπτυξη μιας χαρούμενης μουσικής ζωής με διάρκεια είναι οι γονείς του μικρού μαθητή και ο δάσκαλος των πρώτων χρόνων. ‘’Μόνο αν οι ίδιοι γονείς πιστεύουν στην δύναμη της μουσικής θα μεταδώσουν στο παιδί την μεγάλη δόση ενθουσιασμού που απαιτείται για να γίνει η μουσική ρουτίνα χαράς και όχι καταναγκασμός’’ μας λέει η Μαρία Καρυτινού.
’’Μάλιστα’’, συμπληρώνει η Μελίνα Ιωαννίδου –Ιβανίσεβα ‘’ο γνωστός πιανίστας και παιδαγωγός Heinrich Neuhaus τόνιζε τόσο πολύ την σημασία του οικογενειακού περιβάλλοντος, ώστε έφτασε στο σημείο να πει ότι είναι σημαντικότερο για ένα νεαρό μαθητή να έχει ‘’καλούς’’ γονείς από ότι (μόνο)καλό δάσκαλο’’.
Tι σημαίνει όμως ‘’καλοί γονείς’’ που συμβάλουν θετικά στη μουσική εξέλιξη ενός παιδιού; Οι γονείς είναι εκείνοι που θα φροντίσουν ώστε η μουσική να αποτελεί φυσικό μέρος της καθημερινής ζωή, να είναι ποικιλοτρόπως παρούσα στη ζωή του παιδιού και όχι ένα ακόμα μάθημα ανάμεσα στα άλλα. Μαθαίνουμε μουσική πρώτα από όλα γιατί την έχουμε αγαπήσει στο σπίτι, γιατί μας αρέσει να τραγουδάμε, να πηγαίνουμε σε συναυλίες και μετά να συζητάμε αυτά που ακούσαμε, να δωρίζουμε δίσκους με τα αγαπημένα μας κομμάτια στους φίλους μας…..Μόνο αν προσφέρονται πολλές ευκαιρίες στο παιδί να χαίρεται την ίδια την μουσική, θα έχει ένα λόγο να υπομείνει και την πιο άχαρη πλευρά της.
‘’Κάποιοι γονείς βλέπουν κατά βάθος τα μαθήματα μουσικής ως τον τελευταίο τροχό της αμάξης στο ήδη φορτωμένο πρόγραμμα του παιδιού τους. Αυτό σημαίνει ότι και το παιδί θα αντιμετωπίσει ανάλογα την μουσική. Όμως η μουσική δεν είναι πλεονασμός ‘’ μας λέει η Μαρία Καρυτινού. Άλλοι γονείς βρίσκονται στο άλλο άκρο :Εξαιρετικά φιλόμουσοι οι ίδιοι, δυσκολεύονται να κρύψουν την αγωνία τους για την πρόοδο των μαθημάτων. ’’Πολύ συχνά συναντάμε γονείς με εξωπραγματικές απαιτήσεις και προσδοκίες από το παιδί τους. Ρωτούν –από το πρώτο μάθημα κιόλας-αν το παιδί τους έχει ταλέντο και πόσο ψηλά θα φτάσει’’ συμπληρώνει η Μελίνα Ιωαννίδου –Ιβανίσεβα,‘’ όμως δεν πάμε το παιδί στην μουσική για να γίνει σολίστ’’ τονίζουν και οι τρεις παιδαγωγοί. ‘’Ένα μουσικό ξεκίνημα πρέπει να έχει υγιείς βάσεις, και η πιο υγιείς βάση είναι η ίδια η αγάπη για την μουσική, η πεποίθηση ότι η μουσική είναι ο διάλογος ανάμεσα στην ψυχή και τον νου.’’
‘’Το παιδί πρέπει να μελετά μουσική γιατί την αγαπά και του αρέσει και όχι διότι εμείς ως γονείς έχουμε έστω και υποσυνείδητα θέσει τους δικούς μας προσωπικούς στόχους που πηγάζουν από βαθύτερα κίνητρα κρυμμένα στη δική μας ψυχοσύνθεση’’ τονίζει η Λίνα Τσαγκλάνου. ‘’Η μέθοδος Suzuki, όσο υπερβολικό και αν ηχεί ,καλεί τους γονείς να αναλύσουν μέσα τους την δική τους σχέση με την μουσική, τα δικά τους βιώματα πριν μπουν στον νέο τους ρόλο ως γονείς-υποστηρικτές του νέου μουσικού’’ Χαρακτηριστικό για την μέθοδο είναι ότι όταν μία οικογένεια αποφασίσει να εισαγάγει το παιδί στη μουσική με την Suzuki, προηγείται η εκπαίδευση του γονιού που θα είναι παρών στα μαθήματα και αποκαλείται:
’’Suzuki γονέας’’ Στόχος είναι να μάθει πρώτα εκείνος να παίζει απλές μελωδίες στο όργανο επιλογής, προκειμένου να δημιουργηθεί μέσα στην οικογένεια ένα περιβάλλον εκμάθησης παρόμοιο με αυτό του φυσικού περιβάλλοντος εκμάθησης της μητρικής γλώσσας. Ο ‘’Suzuki’’ γονέας παρακολουθεί όλα τα μαθήματα με το παιδί του,κρατά σημειώσεις από το μάθημα και μελετά μαζί με το παιδί στο σπίτι, συνεργάζεται άμεσα με τον δάσκαλο και συμμετέχει ενεργά στην μαθησιακή εμπειρία και στην ‘’κοινότητα Suzuki’’
Δεν είναι τυχαίο ότι οι γονείς αφού μάθουν και κατανοήσουν τη φιλοσοφία και την μεθοδολογία του συστήματος, μαθαίνουν πρακτικούς τρόπους εφαρμογής, όπως για παράδειγμα, πώς να εφαρμόσουν την καθημερινή μελέτη στο σπίτι, ειδικά όταν το παιδί είναι μικρό, πώς να δημιουργήσουν το κατάλληλο φυσικό και ψυχολογικό περιβάλλον, πώς να διατηρήσουν το κίνητρο για μελέτη ψηλό και πολλά άλλα θέματα που αφορούν την ανατροφή των παιδιών τους. Όλη αυτή η προσπάθεια ‘’εκπαίδευσης’’ των γονέων γίνεται σε ομάδες και συνεργατικά .Οι γονείς μοιράζονται μεταξύ τους καθημερινές εμπειρίες δέχονται και δίνουν ανατροφοδότηση ανταλλάσοντας συμβουλές και προτάσεις.
Ο γονιός πρέπει να υποστηρίζει με ενθουσιασμό την προσπάθεια που κάνει το παιδί, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα ‘’.Δεν πρέπει με κανένα τρόπο να κρίνει με αυτοσχέδια κριτήρια την απόδοσή του και –το κυριότερο-να μην το συγκρίνει με τα άλλα παιδιά. Πρέπει να θαυμάζει και να χαίρεται το κάθε βήμα το παιδιού του.
Κάθε μαθητής έχει το δικό του βαθμό εξέλιξης. Το ζητούμενο είναι να τον βοηθήσουμε στη δική του κορυφή χωρίς να χάσει την αυθόρμητη αγάπη του για την μουσική.’’ Σημειώνει η Μαρία Καρυτινού. Εξάλλου από τον γονιό εξαρτάται και ο επόμενος καθοριστικός παράγοντας για την μουσική πορεία του παιδιού: η επιλογή του δασκάλου! ‘’Η αγάπη του παιδιού για το αντικείμενο περνά μέσα από τον δάσκαλο, κάτι που ισχύει για κάθε μορφή γνώσης. Αν ο δάσκαλος έχει επιλεγεί τυχαία ή με κριτήριο την βολή του γονιού, όπως είναι η απόσταση από το χώρο διδασκαλίας ή την διαθεσιμότητα του καθηγητή σε ώρες βολικές για τον γονιό’’ συνεχίζει η Μαρία Καρυτινού ‘’μπορεί να μην αναπτυχθεί η σωστή ‘’χημεία’’ με το συγκεκριμένο παιδί ή –εξίσου σημαντικό- ο δάσκαλος να μην είναι σωστά καταρτισμένος.’’ Ποια είναι λοιπόν τα χαρακτηριστικά του καλού δασκάλου; ‘’Καλός είναι ο δάσκαλος που έχει την δυνατότητα να ισορροπεί μεταξύ παρατήρησης και επαίνου παραμένοντας απόλυτος στις απαιτήσεις του, που έχει συστηματικότητα και επιμονή χωρίς να χάνει τον γλυκό του τρόπο, που ξέρει να ενθαρρύνει το παιδί και να του περνά την αίσθηση ότι ‘’εμείς ετοιμάζουμε κάτι μεγάλο!’’ μας λέει η
Μαρία Καρυτινού. Η μέθοδος της Μελίνας Ιωαννίδου –Ιβανίσεβα έχει πρωταρχικό στόχο να προσεγγίσει το παιδί μέσα στο μάθημα όπου πρέπει να δεσπόζει η δημιουργική ατμόσφαιρα και η έκπληξη. Η μαγεία δεν πρέπει να χάνεται ποτέ και να συνοδεύει πάντα το παιδί στο ταξίδι του στον κόσμο της μουσικής. ‘’Ένας καλός δάσκαλος –και ένας φιλοσοφημένος γονιός- ξέρει να καθοδηγεί το παιδί χωρίς να το προσβάλει και να μειώνει την προσωπικότητά του.’’ Όπως οι γονείς πρέπει να δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες στο σπίτι για συνεχή τροφοδότηση της επιθυμίας για την μουσική, έτσι και ο δάσκαλος οφείλει να εφευρίσκει μεθόδους προκειμένου να πλησιάσει το κάθε παιδί ξεχωριστά.
ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΛΕΣ ΟΙ ΗΛΙΚΙΕΣ ΙΔΙΕΣ
‘’Μία ακόμη απαραίτητη πτυχή <<της εκπαιδευτικής διαδικασίας>> είναι η κατανόηση και η αποδοχή από γονείς και εκπαιδευτικούς του τρέχοντος συναισθηματικού και αναπτυξιακού επιπέδου του μαθητή’’ μας λέει η Λίνα Τσαγκλάνου. Κάθε στάδιο της ανάπτυξης του παιδιού έχει διαφορετικές δυνατότητες. Κάθε νέα δεξιότητα που αποκτάται θέτει τα θεμέλια για την ανάπτυξη πιο περίπλοκων δεξιοτήτων προσδιορίζοντας παράλληλα τι μπορούμε να περιμένουμε. Για παράδειγμα, θα ήταν σφάλμα να περιμένουμε από το παιδί να παίξει σωστά και χωρίς φάλτσα στο βιολί (προχωρημένη δεξιότητα), αν δεν είμαστε σίγουροι ότι μπορεί πρώτα να τραγουδήσει σωστά (πρωταρχική δεξιότητα)Η ανάπτυξη της γλωσσικής ικανότητας είναι ένα τέλειο παράδειγμα: Όταν ένα μωρό λέει τις πρώτες του λέξεις ο γονιός δεν καταδικάζει την προσπάθεια. Αντιθέτως, συνεπαρμένος το ενθαρρύνει επαναλαμβάνοντας συνεχώς μια λέξη στο παιδί για να την τελειοποιήσει. Η <<βαθμιαία –σταδιακή προσέγγιση>> όπως αποκαλείται, είναι απαραίτητη και στην εκπαίδευση της μουσικής η οποία έχει πολλά κοινά με την γλωσσική ανάπτυξη. Η σωστή στάση κρατήματος του οργάνου, η καλλιέργεια του ‘’αυτιού’’ (intonation), η αντοχή, οι λεπτές κινήσεις και η κατανόηση της γραπτής μουσικής αρχίζουν ως πρώιμες προσπάθειες και τελειοποιούνται σταδιακά, χτίζοντας βήμα προς βήμα τον έλεγχο και την ακρίβεια που χρειάζονται, με ενθάρρυνση της αυτενέργειας και του πειραματισμού του παιδιού’’. Ωστόσο δεν είναι βέβαιο ότι θα βρείτε ένα δάσκαλο που συγκεντρώνει όλες τις διαφορετικές αρετές που απαιτούνται για τα διαφορετικά στάδια ανάπτυξης. Η εξειδίκευση σε διαφορετικές ηλικίες είναι ένα βήμα που ακόμα δεν έχει κατακτηθεί στην Ελλάδα. Ο διάσημος σολίστ δεν είναι βέβαιο ότι μπορεί να προσεγγίσει ένα παιδί έξι ετών, όπως και η γλυκιά δασκάλα των πρώτων σχολικών χρόνων δεν είναι βέβαιο ότι μπορεί να εμπνέει τον μαθητή έως τα απαιτητικά χρόνια του διπλώματος.
Η ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΗ ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΣΥΝΕΠΕΙΑ
ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ
‘’Η συνέπεια και η πειθαρχία που απαιτεί η μουσική-αλλά και οτιδήποτε άλλο θέλουμε να κατακτήσουμε ουσιαστικά- χτίζονται μέρα με την μέρα.
Είναι ολόκληρη πορεία που προκειμένου να γίνει βίωμα, απαιτεί μεγάλη υπομονή και οργάνωση εκ μέρους των γονέων και του δασκάλου, δεν γίνεται από την μια στιγμή στην άλλη και αυτό πρέπει να το καταλάβει πρώτα από όλους ο ίδιος ο γονιός. Η συστηματικότητα και η μεθοδικότητα δεν κατακτώνται με εκβιασμούς, απειλές και δωροδοκίες’’ μας λέει η Μαρία Καρυτινού.
Κατά τη Μελίνα Ιωαννίδου –Ιβανίσεβα το ιδανικό είναι να φτάσει το παιδί να αντιλαμβάνεται την πειθαρχία ως το μέσο προς αυτό που του αρέσει. ‘’Και αυτό επιτυγχάνεται καλλιεργώντας την αληθινή αγάπη για την μουσική, την οποία πρώτα εμείς οι ίδιοι ως δάσκαλοι και γονείς θεωρούμε σημαντική και πολύτιμη για εμάς, το παιδί μας, τον μαθητή μας….’’.
‘’ Η μελέτη της μουσικής στη μέθοδο Suzuki δεν δέχεται καταναγκασμούς’’ μας εξηγεί η Λίνα Τσαγκλάνου.’’ Ο δάσκαλος σε συνεργασία με τον γονέα δημιουργεί ένα περιβάλλον μελέτης τόσο φυσιολογικό, αβίαστο και καθημερινό όσο φυσιολογική είναι η ώρα του φαγητού ή η καθημερινή ατομική καθαριότητα. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι για να αποκτήσει το παιδί αυτοπειθαρχία, πρέπει πρώτα να την έχουν ο γονιός και ο δάσκαλος. ‘Όταν για παράδειγμα ένα παιδί βλέπει τον γονιό να μη σηκώνει το τηλέφωνο που χτυπά ή να απορρίπτουν μια ξαφνική επίσκεψη προκειμένου να κρατηθεί η δέσμευση στην καθημερινή μελέτη ,τότε θα αρχίσει και εκείνο να αισθάνεται την μεγάλη αξία αυτού που κάνει και να αναπτύσσει συναισθήματα αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης. Οι γονείς που αφιερώνουν λίγες στιγμές κάθε μέρα για να σχεδιάσουν την ώρα μελέτης του παιδιού τους (και το κάνουν με συνέπεια εωσότου το παιδί φτάσει στην ηλικία που να μπορεί να εργασθεί ανεξάρτητα από την βοήθεια του γονέα)καρπώνονται υψηλούς βαθμούς επικοινωνίας με τα παιδιά τους με πλούσια συναισθήματα και κοινές εμπειρίες που θα τους συνδέουν για πάντα. ‘’Αυτές είναι οι αληθινές ανταμοιβές της μελέτης!’’ τονίζει η παιδαγωγός.
‘’ΜΑΜΑ,ΒΑΡΙΕΜΑΙ…..’’
Συχνά ακούμε από το παιδί μας τις φράσεις <<βαριέμαι να μελετήσω>> ή <<δεν έχω όρεξη για μάθημα σήμερα>>. ‘’Πρέπει να αποδεχθούμε όλοι μας ότι τα παιδιά κάποια στιγμή θα βαρεθούν, ειδικά στο στάδιο που η μουσική αρχίζει να απαιτεί μεγαλύτερη προσπάθεια. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν τους αρέσει η μουσική. Αντί να εξάγουμε βιαστικά ή άδικα συμπεράσματα ,ας φροντίσουμε να ανατρέψουμε την κατάσταση με διαφόρους τρόπους, με στόχο να ανανεώσουμε το ενδιαφέρον του παιδιού για την μουσική. Η ‘’βαρεμάρα’’ είναι ένα ανθρώπινο συναίσθημα και το παιδί έχει το δικαίωμα σε αυτό. Αντί λοιπόν να το επικρίνουμε ας το κατανοήσουμε’’ προτείνει η Μαρία Καρυτινού.
‘’Είναι πολύ ταλαντούχος, αλλά δυστυχώς τεμπέλης ……Πόσο συχνά ακούω αυτή την φράση ….’’ μας λέει η Μελίνα Ιωαννίδου –Ιβανίσεβα.΄΄ Εγώ πιστεύω ότι κανένας δεν γεννιέται τεμπέλης. Η τεμπελιά έχει τις αιτίες της και αν πραγματικά ενδιαφερόμαστε για την πρόοδο του παιδιού, αντί να το μαλώνουμε και να το χαρακτηρίζουμε ‘’τεμπέλη ‘’, ας δώσουμε χρόνο στον εαυτό μας να αναζητήσουμε τους λόγους για τους οποίους εμφανίζεται απρόθυμο και τους τρόπους που θα βοηθήσουν ώστε να αλλάξουμε την διάθεση αυτή. Για παράδειγμα μήπως η καθημερινότητα και τα άγχη της έχουν καταστρέψει κάθε δημιουργική ατμόσφαιρα μέσα στο σπίτι; Μήπως το παιδί γυρίζοντας από το σχολείο περνάει πολύ χρόνο μπροστά στην τηλεόραση; Μήπως εμείς οι ίδιοι έχουμε χάσει την φαντασία μας; Μήπως το παιδί έχει χάσει την πίστη στον εαυτό του και στις ικανότητές του; ‘’
Η διακοπή των μαθημάτων μουσικής ή άλλων εξωσχολικών δραστηριοτήτων δεν απαγορεύεται, αντιθέτως σε μερικές περιπτώσεις μπορεί και να ενδείκνυται .Εξάλλου οι ψυχολόγοι σήμερα συστήνουν το ξεκίνημα διαφορετικών δραστηριοτήτων, την έκθεση σε πληθώρα εμπειριών χωρίς άγχος για την ολοκλήρωσή τους .Κάθε διακοπή πρέπει να γίνεται έπειτα από σοβαρή σκέψη σχετικά με τους λόγους
που οδηγούν σε μια τέτοια απόφαση. Η απροθυμία για μελέτη ή παρακολούθηση μαθημάτων μπορεί να έχει βαθύτερες ρίζες που θα πρέπει να αναζητηθούν με μεγάλη προσοχή.
‘’Δυστυχώς πολλοί γονείς προσφέρουν στον εαυτό τους ένα ισχυρό άλλοθι:
‘’Εγώ στο έδωσα αλλά εσύ δεν το πήρες…’’μεταφέροντας έτσι όλο το βάρος της ευθύνης για την διακοπή της μουσικής εκπαίδευσης σε επτάχρονα ή οκτάχρονα παιδιά ‘’ μας τονίζει η Μαρία Καρυτινού . Είναι αξιοσημείωτο ότι ο δρ. Suzuki για το πιο σημαντικό του βιβλίο επέλεξε τον τίτλο Natured By Love-Ανατροφή με Αγάπη .Ανατροφή, γιατί πίστευε ότι όλα τα παιδιά έχουν μουσική δεκτικότητα και ικανότητες. Δεν επιθυμούσε να επιβάλλει κάποιες δεξιότητες στο παιδί ,αλλά να το οδηγήσει και να το βοηθήσει να εκδηλώσει κάτι που ήδη το διαθέτει γιατί ο στόχος της διδασκαλίας δεν πρέπει να είναι μόνο η δημιουργία μουσικών ή παιδιών με υψηλές μουσικές ικανότητες, αλλά και η βαθιά κατανόηση, η ευαισθησία και η πειθαρχία που μπορούν να ενωθούν σε ένα κοινό σκοπό μόνο την αγάπη για το παιδί.
Αν πιστεύουμε αληθινά ότι η μουσική είναι ένα από τα σπουδαιότερα πράγματα που μπορούμε να προφέρουμε στα παιδιά μας, θα βρούμε την υπομονή και την έμπνευση που χρειάζονται να ανακαλύψουμε τους δικούς μας τρόπους να ανανεώνουμε το έμφυτο κέφι για τη μουσική που υπάρχει σε κάθε παιδί. Ας αναλογιστούμε όλοι λίγο περισσότερο την δική μας ευθύνη καθώς αναπτύσσεται η πολύτιμη σχέση στη ζωή του παιδιού-μαθητή με την μουσική.